Στους δρόμους της Αθήνας βρίσκονται 10 άγνωστα ρωμαϊκά μνημεία που αξίζει να ανακαλύψετε.
Για τους Ρωμαίους, η Αθήνα είχε έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα, καθώς θεωρούνταν η κοιτίδα της δημοκρατίας, του πολιτισμού και της φιλοσοφίας. Οι Ρωμαίοι, σεβόμενοι την ιστορία της πόλης, δεν αλλοίωσαν τα παλαιά της κτίρια· αντίθετα, τα επισκεύασαν, τα αναβάθμισαν και έχτισαν επιβλητικά νέα οικοδομήματα δίπλα τους. Τα περισσότερα από αυτά τα νέα έργα ανεγέρθηκαν με ιδιωτική πρωτοβουλία, κυρίως από εύπορους πολίτες και σημαντικά μέλη της αθηναϊκής ελίτ, με στόχο την αισθητική αναβάθμιση της πόλης. Ανάμεσα στα πιο γνωστά από αυτά τα κτίρια συγκαταλέγονται το Ηρώδειο, η Πύλη και η Βιβλιοθήκη του Ανδριανού, καθώς και η Ρωμαϊκή Αγορά, η οποία λειτούργησε ως συνέχεια της αρχαίας αγοράς.
Στην πόλη όμως υπάρχουν αρκετά λιγότερο γνωστά ή ακόμη και άγνωστα ρωμαϊκά μνημεία, διάσπαρτα μέσα στον αστικό ιστό. Πρόκειται για ιστορικά κατάλοιπα που έχουν χαθεί μέσα στον χρόνο και την αδιάκοπη οικοδομική δραστηριότητα, καθώς δεν ανήκουν σε οργανωμένους αρχαιολογικούς χώρους. Ωστόσο, πρόκειται για μνημεία που αξίζει αναμφίβολα να ανακαλύψουμε, καθώς συνιστούν αναπόσπαστο μέρος της ιστορίας της Αθήνας
Τα μνημεία δεν θα τα παρουσιάσουμε με χρονολογική σειρά αλλά σαν μια περιήγηση στις γειτονιές της πόλης ξεκινώντας από την Πλάκα.
Ιωνικό Περιστύλιο στην Αγία Αικατερίνη Πλάκας
Μόλις λίγα βήματα από το μνημείο του Λυσικράτη στην Πλάκα βρίσκεται η είσοδος στην αυλή της ιστορικής εκκλησίας της Αγίας Αικατερίνης. Πρόκειται για μια βυζαντινή εκκλησία του 11ου αιώνα, χτισμένη πάνω στα ερείπια του Ναού της Αρτέμιδος. Στην αυλή της εκκλησίας, ακόμη πιο εντυπωσιακά είναι τα σωζόμενα ερείπια μιας στοάς που πιθανότατα ανήκε σε ρωμαϊκά δημόσια λουτρά (βλ. φωτογραφία στην κορυφή του άρθρου).
Πρόκειται για τα κατάλοιπα ενός Ιωνικού Περιστυλίου με κεντρική αυλή διαστάσεων 23×43 μ., το οποίο περιβάλλεται από στοά πλάτους 4 μ. Στην ανατολική πλευρά της στοάς υπήρχαν διάφοροι επιμέρους χώροι. Οι κίονες, ύψους 4,80 μ., φέρουν αττικά βάθρα και ιωνικά κιονόκρανα, στοιχεία που επιτρέπουν τη χρονολόγηση της κατασκευής στο πρώτο μισό του 2ου αιώνα μ.Χ. Το περιστύλιο έχει ιδιαίτερη ιστορική σημασία, καθώς αποτελούσε χαρακτηριστική εικόνα της αθηναϊκής τοπιογραφίας κατά την Τουρκοκρατία και απεικονίστηκε σε πλήθος έργων περιηγητών και επισκεπτών της Αθήνας του 19ου αιώνα. (Λυσικράτους 6, Πλάκα)
Οικία του Πρόκλου
Σε ένα από τα πιο πολυσύχναστα σημεία της πόλης, συγκεκριμένα στον πεζόδρομο της Διονυσίου Αρεοπαγίτου, λίγα μέτρα από την είσοδο του Ηρωδείου, βρίσκεται ένα σημαντικό ρωμαϊκό μνημείο. Πρόκειται για την Οικία του Πρόκλου. Στο έδαφος μπροστά από τη μικρή εκκλησία της Αγίας Σοφίας, διακρίνεται το περίγραμμα ενός κτιρίου. Το κτίριο είναι ύστερο ρωμαϊκό από τον 5ο αιώνα και παραδοσιακά ταυτίζεται με την κατοικία του νεοπλατωνικού φιλοσόφου Πρόκλου. Το κτίριο ανακαλύφθηκε τυχαία το 1955. Συγκεκριμένα ήρθε στο φως στο πλαίσιο εργασιών για την ολοκλήρωση της τότε νέας οδού Διονυσίου Αρεοπαγίτου. Αν και η έρευνα πραγματοποιήθηκε υπό την πίεση του χρόνου προκειμένου να ολοκληρωθεί η κατασκευή του δρόμου, απέδωσε σημαντικά ευρήματα.
Λεπτομερής ανασκαφική έρευνα πραγματοποιήθηκε τότε μόνο στο βόρειο τμήμα του κτιρίου. Το υπόλοιπο τμήμα εκτείνεται κάτω από σύγχρονες κατοικίες, στις αυλές των οποίων εντοπίστηκαν ίχνη του καθώς και ψηφιδωτά δάπεδα. Η οικία ήταν ένα ευρύχωρο και επιβλητικό οικοδόμημα, που απέπνεε αίσθηση μεγαλοπρέπειας. Στους εσωτερικούς του χώρους φιλοξενούνταν ιδιωτικού χαρακτήρα εκπαιδευτικές και θρησκευτικές συγκεντρώσεις. Στα θεμέλια του κτιρίου ήρθαν στο φως ευρήματα παγανιστικής λατρείας, όπως ένας ακέφαλος κορμός του αγάλματος της Ίσιδας και ένα ανάγλυφο της θεάς Κυβέλης. Τα ευρήματα αυτά μαρτυρούν τη σύνδεση της παγανιστικής λατρείας με τη φιλοσοφία και τον νεοπλατωνικό συγκρητισμό.
Τα σημαντικά ανασκαφικά ευρήματα από την Οικία του Πρόκλου εκτίθενται σήμερα στο Μουσείο της Ακρόπολης. Δυστυχώς, τα ερείπια του κτιρίου καλύφθηκαν από τον σύγχρονο δρόμο και παραμένουν μέχρι σήμερα θαμμένα. Ίσως στο μέλλον αποκαλυφθούν ξανά, ώστε το κοινό να μπορέσει να θαυμάσει αυτό το επιβλητικό ρωμαϊκό μνημείο. (Διονυσίου Αρεοπαγίτου 43, Αθήνα)
Ρωμαϊκή Δεξαμενή στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου
Λίγα μόλις μέτρα μετά την Οικία του Πρόκλου και δίπλα στα σκαλιά που οδηγούν στο Ηρώδειο βρίσκεται ένα ακόμη ρωμαϊκό μνημείο. Πρόκειται για μια Ρωμαϊκή Δεξαμενή. Πιθανότατα χρησιμοποιούνταν για την ύδρευση των ρωμαϊκών σπιτιών της περιοχής, συμπεριλαμβανομένης και της Οικίας του Πρόκλου. Αυτή η δεξαμενή, μαζί με το γειτονικό Ιερό της Νύμφης, αποτελούν μια από τις πιο πρόσφατες προσπάθειες αποκατάστασης (που ολοκληρώθηκαν το 2024) και ανάδειξης των σχετικά παραμελημένων και λιγότερο γνωστών μνημείων στην περιοχή γύρω από την Ακρόπολη από την Εφορεία Αρχαιοτήτων της Αθήνας. (Διονυσίου Αρεοπαγίτου 45, Αθήνα)
Ιερό Πανός στην Πνύκα
Παραμένοντας στην ευρύτερη περιοχή γύρω από την Ακρόπολη, θα αναφερθούμε σε δυο ρωμαϊκά μνημεία εντός του αρχαιολογικού χώρου της Πνύκας. Το πρώτο, το Ιερό Πανός βρίσκεται στην συμβολή των οδών Αποστόλου Παύλου και Αιγινήτου. Σε αυτό το σημείο, το 2002, κατά τη διάρκεια των εργασιών διάνοιξης μιας επιπλέον εισόδου στον αρχαιολογικό χώρο της Πνύκας, οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν το ιερό. Αρχικά εκτιμήθηκε ότι χρονολογείται στον 4ο αιώνα π.Χ.. Η συνέχιση της έρευνας όπως τοποθέτησε το μνημείο στη ρωμαϊκή περίοδο.
Το ιερό περιλαμβάνει έναν σπηλαιώδη θάλαμο με ανάγλυφη παράσταση σε φυσικό μέγεθος του Πάνα, μιας Νύμφης και ενός σκύλου. Ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης η μεγάλης κλίμακας τοιχογραφία που ανακαλύφθηκε στον εξωτερικό τοίχο του θαλάμου. Αυτή μιμείται ορθομαρμάρωση στη βάση της και έχει φυτική διακόσμηση. Τέλος, στο χώρο έξω από την είσοδο του ιερού, ανακαλύφθηκε ένα τμήμα ρωμαϊκού ψηφιδωτού. Γενικά πρόκειται για ένα ενδιαφέρον ρωμαϊκό μνημείο εύκολα προσεγγίσιμο καθώς δεν απαιτείται εισιτήριο για την είσοδο στον χώρο της Πνύκας. (Αποστόλου Παύλου 1 και Αιγινήτου, Θησείο)
Ιερό του Διός Υψίστου στην Πνύκα
Στην κορυφή του λόφου της Πνύκας, κατά μήκος του αναλημματικού τοίχου της βόρειας πλευράς, βρίσκεται το Ιερό του Διός Υψίστου. Πρόκειται για ιερό το οποίο χρονολογείται στη ρωμαϊκή περίοδο. Το ιερό έγινε γνωστό το 1803, όταν ήρθαν στο φως επιγραφικές πλάκες κατά τις ανασκαφές του Λόρδου Αμπερντίν κοντά στο βήμα της Πνύκας. Από το ιερό διατηρούνται έως σήμερα το δάπεδο, οι σκάλες και μια σειρά από κόγχες λαξευμένες στον κάθετο βράχο. Στη μεγάλη, ορθογώνια κεντρική κόγχη βρισκόταν το λατρευτικό άγαλμα του θεού.
Σύμφωνα με ιστορικές πηγές, κατόπιν εντολής του αυτοκράτορα Αυγούστου (31 π.Χ.–14 μ.Χ.), ο μνημειώδης βωμός του Αγοραίου Διός, θεού-προστάτη των ρητόρων, μεταφέρθηκε από την Πνύκα στην Αγορά. Παράλληλα, η λειτουργία της Εκκλησίας του Δήμου διακόπηκε. Στη συνέχεια, στα τέλη του 1ου αιώνα μ.Χ., ιδρύθηκε κοντά στο βήμα της Πνύκας το Ιερό του Διός Υψίστου, το οποίο παρέμεινε ενεργό για περίπου δύο αιώνες. (Λόφος Πνύκας, Αθήνα)
Ρωμαϊκά Λουτρά στο Ζάππειο
Αφήνουμε την Πλάκα και την Ακρόπολη και κατευθυνόμαστε προς το Ζάππειο και τον Εθνικό Κήπο. Στην είσοδο του Ζαππείου, επί της Λεωφόρου Αμαλίας, βρίσκεται ο αρχαιολογικός χώρος των Ρωμαϊκών Λουτρών. Πρόκειται για ένα εντυπωσιακό συγκρότημα, που χρονολογείται στα τέλη του 3ου αιώνα μ.Χ. Η περιοχή όπου αργότερα δημιουργήθηκε το Ζάππειο εντάχθηκε στον πολεοδομικό ιστό της Αθήνας κατά την περίοδο του αυτοκράτορα Αδριανού. Την εποχή εκείνη ολοκληρώθηκε ο Ναός του Ολυμπίου Διός, ανεγέρθηκε η Πύλη του Αδριανού και στην ευρύτερη περιοχή ανεγέρθηκαν ιερά, δημόσια και ιδιωτικά οικοδομήματα, ανάμεσά τους και λουτρά.
Κατά τη διάρκεια των ανασκαφών για την κατασκευή φρέατος εξαερισμού του ΜΕΤΡΟ, αποκαλύφθηκε ένα ρωμαϊκό βαλανείο – ένα λουτρικό συγκρότημα που προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για τη δημόσια ζωή στην ρωμαϊκή Αθήνα. Το 2003 και 2004 πραγματοποιήθηκαν εργασίες αποκατάστασης και ανάδειξης του μνημείου, ενώ τοποθετήθηκε και ενημερωτική πινακίδα για την καλύτερη πληροφόρηση των επισκεπτών. Η εξαιρετική διατήρησή του το καθιστά ιδιαίτερα εντυπωσιακό, αναδεικνύοντας ζωντανά στιγμές της ρωμαϊκής καθημερινότητας στην πόλη. (Λεωφόρος Αμαλίας 405, Ζάππειο)
Ρωμαϊκή Έπαυλη στον Εθνικό Κήπο
Παραμένοντας στον Εθνικό Κήπο και κοντά στην είσοδο από την πλευρά της λεωφόρου Βασιλίσσης Σοφίας, κρύβεται ένα από τα πιο εντυπωσιακά – και ταυτόχρονα λιγότερο γνωστά – ρωμαϊκά μνημεία της Αθήνας. Εκεί, κάτω από τη σκιά των δέντρων, αποκαλύπτεται μια μεγάλη, πολυτελής Ρωμαϊκή Έπαυλη, έργο της ύστερης ρωμαϊκής περιόδου. Η ταυτότητα του ιδιοκτήτη παραμένει μυστήριο. Όλα όμως δείχνουν πως επρόκειτο για έναν ευκατάστατο και ισχυρό Αθηναίο της εποχής. Από το οικοδόμημα διασώθηκε μόνο το κατώτερο επίπεδο. Και αυτό όμως είναι αρκετό για να μαρτυρήσει τον πλούτο και την αισθητική που χαρακτήριζαν τον χώρο.
Τα δάπεδα της κοσμούνται με εντυπωσιακά ψηφιδωτά, εξαιρετικής ποιότητας: πουλιά σε κίνηση, λουλούδια σε πλήρη άνθηση, φύλλα κισσού που στροβιλίζονται, και γεωμετρικά μοτίβα που προκαλούν το βλέμμα να τα ακολουθήσει. Όλα αυτά αποκαλύφθηκαν το 1847, όταν πραγματοποιήθηκαν ανασκαφές για την επέκταση του τότε Βασιλικού Κήπου προς αυτή την πλευρά. Η βασίλισσα Αμαλία, βαθιά εντυπωσιασμένη από την ομορφιά των ψηφιδωτών, αποφάσισε λίγα χρόνια αργότερα, το 1850, να τα ενσωματώσει στην καθημερινότητά της. Δημιούργησε πάνω τους ένα αίθριο, όπου συνήθιζε να δειπνεί με τον Όθωνα.
Κατά τη διάρκεια των ίδιων ανασκαφών ήρθε στο φως και ένα μεγάλο πηγάδι, που ανήκε στο αρχαίο Πεισιστράτειο υδραγωγείο. Αφού καθαρίστηκε, άρχισε να χρησιμοποιείται ξανά – ύστερα από 1.500 χρόνια – για να ποτίζει τα φυτά του Κήπου. Η ρωμαϊκή αυτή βίλα, με την ιστορία της κρυμμένη κάτω από τα πόδια των περαστικών, παραμένει ένα από τα ωραιότερα και καλύτερα διατηρημένα μνημεία της αρχαίας Αθήνας. Τα ψηφιδωτά της δεν είναι απλώς διακοσμητικά στοιχεία, είναι αφηγήσεις μιας άλλης εποχής, που αξίζει να ανακαλύψουμε ξανά. (Εθνικός Κήπος, Αθήνα)
Πρόπυλο της Αδριάνειας Δεξαμενής
Συνεχίζοντας με τα ρωμαϊκά μνημεία στον Εθνικό Κήπο θα αναφερθούμε το Πρόπυλο της Αδριάνειας Δεξαμενής από το ομώνυμο υδραγωγείο. Το υδραγωγείο αυτό της Αθήνας χτίστηκε από τον Ρωμαίο αυτοκράτορα Αδριανό και ολοκληρώθηκε από τον διάδοχό του, Πίο Αντωνίνο τον 2ο αιώνα μ.Χ.. Η κατασκευή του είχε στόχο την ύδρευση της πόλης της Αθήνας από τα όμβρια ύδατα της Πάρνηθας. Το υδραγωγείο ξεκινούσε από τους πρόποδες της Πάρνηθας και διασχίζοντας ένα μεγάλο μέρος της Αττικής κατέληγε στον Λυκαβηττό. Εκεί κτίστηκε η δεξαμενή του Αδριανού, η οποία βρίσκεται σήμερα στο κέντρο της γειτονιάς του Κολωνακίου, στην περιοχή της Δεξαμενής. Από αυτήν το νερό διοχετευόταν με υδατογέφυρες στην υπόλοιπη πόλη και βασικά στη ρωμαϊκή συνοικία της Αθήνας, που περιλάμβανε την περιοχή που σήμερα καταλαμβάνει το Ζαππείο.
Η δεξαμενή του Αδριανού διέθετε ένα μνημειακό πρόπυλο με ιωνικούς κίονες που σύμφωνα με μαρτυρίες υπήρχε εκεί μέχρι το 1778. Μετά την ολοσχερή κατεδάφισή του, το αριστερό τμήμα του πρόπυλου ενσωματώθηκε στη χαμένη κρήνη της Μπουμπουνίστρας, που βρισκόταν στη διασταύρωση των μετέπειτα οδών Όθωνος και Αμαλίας. Αυτό το τμήμα του πρόπυλου σώζεται πλέον κρυμμένο ανάμεσα σε βαριά βλάστηση στον Εθνικό Κήπο. Το πρόπυλο φέρει τη λατινική επιγραφή «IMP CAESAR T AELIVSAVG PIVS COS III RIBPOT II AOVAED VCTVMINNOVISCONS V MMAVIT», που αναφέρεται στο ίδρυση του υδραγωγείου από τον Αδριανό. (Εθνικός Κήπος, Αθήνα)
Δεξαμενή του Αδριάνειου Υδραγωγείου
Η Δεξαμενή του Αδριάνειου Υδραγωγείου, την οποία έχουμε ήδη αναφέρει, κατασκευάστηκε το 140 μ.Χ.. Το 1870, ο μηχανικός Ιωάννης Γενισσαρλής εντόπισε την αρχαία αυτή δεξαμενή στον λόφο του Λυκαβηττού, κάτω από μια πηγή που βρισκόταν στην πλατεία. Η δεξαμενή ανακατασκευάστηκε και τέθηκε εκ νέου σε λειτουργία. Το 1880, στην ίδια θέση κατασκευάστηκε και μια νέα πετρόκτιστη δεξαμενή. Οι δύο δεξαμενές λειτούργησαν ως ενιαίο σύστημα διπλού θαλάμου. Είχαν συνολική χωρητικότητα περίπου 2.200 κυβικών μέτρων. Στον πρώτο θάλαμο (τη νέα δεξαμενή), το νερό περνούσε μέσα από ένα φίλτρο από άμμο και χαλίκι, ενώ από τον δεύτερο (την αρχαία δεξαμενή), διοχετευόταν στην κατανάλωση. Το σύστημα παρέμεινε σε χρήση έως το 1940. Σήμερα, η δεξαμενή ανήκει στην ΕΥΔΑΠ, αλλά δεν είναι προσβάσιμη στο κοινό. Ανοίγει τις πόρτες της μόνο μία φορά τον χρόνο, κατά τον εορτασμό των Θεοφανείων. (Πλατεία Δεξαμενής, Κολωνάκι)
Υδατογέφυρα του Αδριάνειου Υδραγωγείου
Ολοκληρώνοντας την περιγραφή των μνημείων που σχετίζονται με το Αδριάνειο Υδραγωγείο, θα αναφερθούμε στην Υδατογέφυρα του Αδριάνειου Υδραγωγείου. Αυτή δεν βρίσκεται στο κέντρο της πόλης αλλά στην οδό Καποδιστρίου στα σύνορα Καλογρέζας και Νέας Ιωνίας. Η υδατογέφυρα αποτελούσε τμήμα του δικτύου που διοχέτευε το νερό από την Πάρνηθα στο κέντρο της πόλης. Σχημάτιζε ένα διώροφο τόξο και οι πεσσοί της στηρίζονταν σε πέτρινα βάθρα. Στο πάνω μέρος του υδραγωγείου υπήρχε θολωτό κάλυμμα μέσω του οποίου γινόταν η μεταφορά του νερού.
Για την κατασκευή των υποστυλωμάτων του υδραγωγείου εφαρμόστηκε ένα σύστημα ζωνών με τη χρήση συμπαγών τούβλων, τοιχοποιίας με ακατέργαστες πέτρες και συνδετικό κονίαμα. Αν και έχουν γίνει κάποιες προσπάθειες για τη συντήρηση και ανάδειξη του μνημείου και στις δύο πλευρές του δρόμου, γενικά σήμερα είναι εγκαταλελειμμένο και υπάρχουν φόβοι ότι μπορεί να καταρρεύσει. Μάλιστα στο τμήμα του στη δεξιά πλευρά του δρόμου (με κατεύθυνση προς τη Νέα Ιωνία), υπάρχουν αυθαίρετα κτίσματα προσαρτημένα στους πεσσούς. Πρόκειται για ένα μνημείο που εντυπωσιάζει με το μέγεθος του, ενώ είναι το μοναδικό τέτοιο τύπου στην Αττική. (Λεωφόρος Καποδιστρίου 51, Νέα Ιωνία)
Μια περιήγηση στην άγνωστη ρωμαϊκή Αθήνα
Καθώς ξεδιπλώνεται μπροστά σας η περιήγησή μας και αποκαλύπτονται ένα προς ένα τα δέκα άγνωστα ρωμαϊκά μνημεία της πόλης, ανοίγει ένα παράθυρο σε μια ξεχασμένη εποχή. Μέσα από αυτά τα λιγότερο γνωστά αλλά βαθιά σημαίνοντα ίχνη του παρελθόντος, θα γνωρίσετε αθέατες πλευρές της καθημερινής ζωής στη ρωμαϊκή Αθήνα. Θα ανακαλύψετε τις συνήθειες, τις πολυτέλειες και τις μικρές λεπτομέρειες που συνθέτουν τον παλμό μιας αλλοτινής εποχής.
Είναι ένα ταξίδι στον χρόνο – όχι απλώς μια περιήγηση σε αρχαία ερείπια, αλλά μια βιωματική εμπειρία που ενώνει το χθες με το σήμερα, φωτίζοντας την πόλη με ένα διαφορετικό φως. Ένα ταξίδι που, όταν τελειώσει, θα σας έχει αφήσει εικόνες, σκέψεις και συναισθήματα.
Συνδυάστε την εμπειρία σας με το Questo
Μπορείτε να συνδυάσετε μία περιήγηση στα πιο πάνω μνημεία με το νέο μας παιχνίδι Discovering the Secret Sights of Athens. Το παιχνίδι είναι διαθέσιμο μέσω της εφαρμογή Questo. Ο στόχος του παιχνιδιού είναι απλός: να σας οδηγήσει μέσα από τις πιο γνωστές και γραφικές γειτονιές της Αθήνας — όπως το Μοναστηράκι, η Πλάκα και τα Αναφιώτικα — και, καθώς περιηγείστε στα εμβληματικά της αξιοθέατα, να σας αποκαλύψει ιστορίες και μυστικά που κρύβονται δίπλα σας.
Διαβάστε επίσης το άρθρο μας: 10 άγνωστα βυζαντινά μνημεία της Αθήνας
