Αναζητώντας τις δημόσιες βρύσες της παλιάς Αθήνας στις γειτονιές της πόλης είναι ένα ευχάριστο ταξίδι στο παρελθόν της πόλης.
Όταν η Αθήνα έγινε επίσημα πρωτεύουσα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους το 1834 ένα από τα σημαντικά προβλήματα που είχαν να αντιμετωπίσουν οι συνεχώς αυξανόμενοι κάτοικοι της ήταν η έλλειψη οργανωμένου συστήματος υδροδότησης.
Η σημασία των βρυσών για την Αθήνα
Στην Αθήνα του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα, η βασική παροχή του νερού γινόταν μέσω δημόσιων βρυσών / κρηνών. Η λειτουργία μιας βρύση προϋποθέτει είτε την ύπαρξη τρεχούμενου νερού, είτε την κατασκευή κάποιου τεχνικού έργου. Στην δεύτερη περίπτωση η παροχή νερού γινόταν μέσω υδραγωγείου ή στέρνας.
Οι βρύσες αυτές ήταν απαραίτητες για την επιβίωση των κατοίκων της πόλης. Παράλληλα, αποτελούσαν και βασικά σημεία γύρω από τα οποία συγκεντρωνόταν η κοινωνική και οικονομική ζωή της. Μάλιστα σε πολλές περιπτώσεις οι βρύσες έδιναν το όνομα τους σε ολόκληρες γειτονιές και περιοχές της Αθήνας.
Οι βρύσες γενικά αποτελούσαν εξαιρετικά δείγματα λαϊκής τέχνης και ήταν περίτεχνα κατασκευασμένες. Οι περισσότερες ήταν φτιαγμένες από πέτρα και μάρμαρο και έφεραν ανάγλυφους στολισμούς.
Το πρόβλημα της λειψυδρίας
Παρόλα αυτά η παροχή νερού στις βρύσες αυτές δεν ήταν πάντα χωρίς προβλήματα. Συχνά η Αθήνα μαστιζόταν από την λειψυδρία. Σύμφωνα με τον συγγραφέα – λαογράφο Κώστα Μπίρη συχνές ήταν οι ουρές των Αθηναίων μπροστά στις βρύσες περιμένοντας να τρέξει λίγο νερό.
Οι περισσότερες από τις βρύσες που χρησιμοποιούνταν είχαν κατασκευασθεί την περίοδο της Τουρκοκρατίας. Υπήρχαν βέβαια και κάποιες που είχαν κατασκευασθεί στην αρχαιότητα και συνέχιζαν να χρησιμοποιούνται από τους Αθηναίους. Αρχαίες κρήνες για παράδειγμα αποτελούσαν η Καλλιρρόη στην Αρχαία Αγορά και η Κλεψύδρα στην Ακρόπολη. Επίσης, βρύσες με πόσιμο νερό υπήρχαν και στις αυλές αρκετών εκκλησιών στο κέντρο της πόλης.
Το 1879 υπήρχαν περίπου πενήντα πέντε δημόσιες βρύσες, διάσπαρτες στις γειτονιές της πόλης. Ο δήμαρχος της Αθήνας, Δημήτριος Σούτσος (1879 – 1887), προχώρησε στην κατασκευή περισσότερων βρυσών, χωρίς όμως να λύσει το πρόβλημα της επαρκούς παροχής νερού.
Τέλος, κατά την ίδια περίοδο και μεταγενέστερα έγιναν εργασίες ανακαίνισης το Αδριάνειου Υδραγωγείου που είχε κατασκευαστεί από τους Ρωμαίους για την ύδρευση της Αθήνας από τα όμβρια ύδατα της Πάρνηθας. Η δεξαμενή που βρίσκεται σήμερα στην ομώνυμη περιοχή του Κολωνακίου αποτελούσε τμήμα του Αδριάνειου Υδραγωγείου. Η δεξαμενή καλύφθηκε από θόλο και εφαρμόστηκε νέο σύστημα μεταφοράς του νερού στην πόλη. Εκτός από το Αδριάνειο Υδραγωγείο υπήρχαν μερικά ακόμα υδραγωγεία, τα οποία όμως ήταν μικρής χωρητικότητας.
Η σταδιακή εξαφάνιση των βρυσών
Όταν η αμερικανική ULEN/ΟΥΛΕΝ το 1924 ξεκίνησε την κατασκευή ενός ολοκληρωμένου δικτύου υδροδότησης της Αθήνας, η σημασία των δημόσιων βρυσών άρχισε να φθίνει. Αν και σε κάποιες περιοχές της πόλης οι βρύσες συνέχιζαν να παίζουν σημαντικό ρόλο μέχρι και την δεκαετία του 1950, σταδιακά όλες γκρεμίστηκαν και χάθηκαν μέσα στον αστικό ιστό.
Στο άρθρο θα αναφερθούμε αναλυτικά σε δεκαοκτώ δημόσιες βρύσες της παλιάς Αθήνας. Εννέα από αυτές είναι ακόμη είναι ορατές (και ας μην έχουν πλέον νερό) ή υπάρχουν κάποια ορατά στοιχεία τους. Οι υπόλοιπες εννέα έχουν πλέον χαθεί οριστικά.
9 βρύσες που είναι ακόμα ορατές
Κρήνη Κλεψύδρα (Ακρόπολη)
Η αρχαία πηγή/κρήνη που βρίσκεται στην βορειοδυτική πλευρά του βράχου της Ακρόπολης, ονομάζεται Κλεψύδρα. Αρχαίοι σχολιαστές αναφέρουν ότι το πραγματικό της όνομα ήταν Εμπεδώ αλλά ονομάστηκε “Κλεψύδρα” επειδή το νερό της άλλοτε ξεχείλιζε και άλλοτε εξαφανιζόταν. Σήμερα η πηγή είναι βαθιά στο έδαφος και προσεγγίζεται με υπόγεια σκάλα. Με τα νερά της πηγής αυτής λειτουργούσε το Ωρολόγιο του Κυρρήστου (Αέρηδες), ενώ το 1822 ο Οδυσσέας Ανδρούτσος έκτισε προμαχώνα για την προστασία της σε περίπτωση πολιορκίας. Το εντυπωσιακό γεγονός είναι ότι το νερό της πηγής αναβλύζει ακόμη και σήμερα.
Η Κλεψύδρα βρίσκεται εντός του αρχαιολογικού χώρου της Ακρόπολης και για την προσέγγιση της απαιτείται εισιτήριο.
Βρύση Χασεκή (Βοτανικός)
Η Βρύση του Χασεκή αποτελεί την μοναδική σωζόμενη Οθωμανική κρήνη στην Αθήνα. Σήμερα βρίσκεται εντός του χώρου του Γεωπονικού Πανεπιστημίου (λίγα μέτρα από την κεντρική πύλη) και είναι ορατή από την Ιερά Οδό. Κατασκευάστηκε τον 18ο αιώνα από τον Χατζή Αλή Χασεκή. Ο Χασεκής ήταν βοεβόδας και εκπρόσωπος του σουλτάνου για την είσπραξη των φόρων. Ο νερό της βρύσης προερχόταν από υδραγωγείο που συγκέντρωνε το νερό κοντινής πηγής (με την ονομασία Γλυκότρυπα). Βρισκόταν δε στο κέντρο του τσιφλικιού του Χασεκή και κοντά στην οχυρή κατοικία του. Η βρύση αποτελεί μια εντυπωσιακή μαρμάρινη κατασκευή με παραστάδες και διακοσμητικά ανάγλυφα.
Κρήνη Μεταξουργείου (Μεταξουργείο)
Η Πλατεία Μεταξουργείου βρίσκεται στο κέντρο της ομώνυμης ιστορικής συνοικίας. Η πλατεία φημιζόταν για τη μαρμάρινη κρήνη της, που δημιούργησε άγνωστος καλλιτέχνης το 1853 με πρότυπο το μνημείο του Λυσικράτη στην Πλάκα. Αποτελείται από κυκλικό τρούλο με περίστυλο ιωνικού ρυθμού. Η κρήνη τοποθετήθηκε αρχικά στην Πλατεία Δημοπρατηρίου (μεταξύ των οδών Μητροπόλεως και Αιόλου). Όμως λόγω της έντονης κίνησης που υπήρχε εκεί, η βρύση μεταφέρθηκε στη σημερινή της θέση το 1925. Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1950 η βρύση ήταν ο κύριος τρόπος ύδρευσης των κατοίκων της περιοχής, ενώ λόγω της δροσιάς που έφερνε, γύρω της ήταν τοποθετημένα τα τραπέζια των καφενείων της πλατείας. Κατά την ανακαίνιση της το 1997, γύρω από την κρήνη προστέθηκε κυκλική μαρμάρινη δεξαμενή.
Βρύση Μπουμπουνίστρα (Εθνικός Κήπος)
Στην συμβολή των οδών Όθωνος και Αμαλίας στην περιοχή του Συντάγματος, υπήρχε μια εντυπωσιακή βρύση με καμάρες. Το νερό της προερχόταν από το Αδριάνειο Υδραγωγείο και έτρεχε τόσο ορμητικά που ο ήχος του νερού θύμιζε μπουμπουνητό. Το γεγονός αυτό της έδωσε το όνομα “Μπουμπουνίστρα”. Η βρύση διέθετε ένα μνημειακό πρόπυλο με ιωνικούς κίονες που μέχρι το 1778 αποτελούσε το πρόπυλο της δεξαμενής του Αδριανού. Τα ερείπια του πρόπυλου σώζονται σήμερα ανάμεσα σε βαριά βλάστηση στον Εθνικό Κήπο της Αθήνας και φέρουν λατινική επιγραφή που αναφέρεται στο ίδρυση του υδραγωγείου από τον Αδριανό.
Βρύση Σωτείρας Κοττάκη (Πλάκα)
Η ιστορική εκκλησία της Μεταμόρφωση Σωτήρος / Σωτείρα Κοττάκη, που χρονολογείται από τον 11ο αιώνα βρίσκεται στην οδό Κυδαθηναίων στην Πλακά. Στον περίβολο της διασώζεται μια μαρμάρινη βρύση του 17ου αιώνα. Η βρύση εξασφάλιζε την ύδρευση όλης της γύρω συνοικία και ήταν κατασκευασμένη με αρχαία αρχιτεκτονικά μέλη.
Βρύση Αγίας Αικατερίνης (Πλάκα)
Ο ναός της Αγίας Αικατερίνης είναι βυζαντινός ναός του 11ου αιώνα ο οποίος βρίσκεται στην Πλάκα. Αρχικά ήταν αφιερωμένος στη μνήμη των Αγίων Θεοδώρων, αλλά το 1727 ο τότε μητροπολίτης Αθηνών και οι δημογέροντες τον παραχώρησαν στους μοναχούς του Σινά κατόπιν αιτήματος τους. Εκείνοι τον μετέτρεψαν σε ναό στο όνομα της Αγίας Αικατερίνης και αγόρασαν μικρές εκτάσεις γύρω από την εκκλησία. Επίσης, κατασκεύασαν μια βρύση, που αναφέρεται από περιηγητές της εποχής ως “Βρύση του Σιναΐτη”. Η βρύση υπάρχει έως σήμερα αλλά δεν μπορούμε να ξέρουμε αν διατηρεί την αρχική της μορφή.
Βρύση Καπνικαρέας (Μοναστηράκι)
Στην επίσης βυζαντινή εκκλησία, του 11ου αιώνα, της Παναγίας Καπνικαρέας στην οδό Ερμού, αναφέρεται πως υπήρχε μια μικρή βρύση στη βόρεια πλευρά της εκκλησίας. Η βρύση χρησίμευε για το πλύσιμο χεριών και προσώπου των πιστών αλλά και των περιοίκων. Σε παλιές απεικονίσεις του 19ου αιώνα (μετά την απελευθέρωση), φαίνεται μάλιστα μπροστά από την Καπνικαρέα ένα χαμηλό κτιστό στοιχείο που εικάζεται πως ήταν η βάση μιας βρύσης. Ίχνη κάποιας βρύσης είναι ορατά και σήμερα στο τοίχο του περιβόλου της εκκλησίας.
Βρύση Πλατείας Αγίας Ειρήνης (Μοναστηράκι)
Στη σημερινή πολύβουη και γεμάτη τραπεζοκαθίσματα Πλατεία Αγίας Ειρήνης είναι δύσκολο πλέον να εντοπίσεις την μεγάλη πέτρινη βρύση που κάποτε ξεδιψούσε τους περαστικούς. Τα παλιότερα χρόνια υπήρχαν στην πλατεία πολλά καταστήματα που πουλούσαν φυτά, σπόρους και λουλούδια. Τα καταστήματα αυτά καθώς και κάποια υπαίθρια ανθοπωλεία στο κέντρο της πλατείας συντηρούσαν τα φυτά και τα λουλούδια τους χρησιμοποιώντας το νερό της βρύσης. Υπενθύμιση του παρελθόντος της περιοχής και της σχέσης της με τα φυτά αποτελεί το κατάστημα που πουλά γεωπονικά είδη στην γωνία της πλατείας. Είναι πραγματικά μια ευχάριστη παραφωνία ανάμεσα στα δεκάδες καφέ και εστιατόρια της περιοχής.
Βρύση Αγίας Γλυκερίας (Γαλάτσι)
Ο ναός της Αγίας Γλυκερίας χτίστηκε το 1590 από την Αγία Φιλοθέη. Για παραπάνω από 300 χρόνια λειτουργούσε σαν παρθεναγωγείο και μοναστήρι. Το 1927 γκρεμίστηκε για να οικοδομηθεί στην ίδια θέση ο σημερινός ναός. Έναντι του ναού, βρίσκεται η βρύση που κατασκευάσθηκε το 1910 επί δημάρχου Αθηναίων Σπύρου Μερκούρη και τροφοδοτείτο από το νερό πηγή που υπήρχε στην περιοχή. Η πηγή έχει νερό μέχρι σήμερα που συγκεντρώνεται σε δεξαμενή και χρησιμοποιείται από τον Δήμο Γαλατσίου για το πότισμα των κήπων.
9 βρύσες που χάθηκαν οριστικά
Βρύση Καλαμιώτου (Εμπορικό Τρίγωνο)
Τίποτα δεν μαρτυρά σήμερα την ύπαρξη μιας πανέμορφής μαρμάρινης βρύσης στην συμβολή των οδών Καλαμιώτου και Ευαγγελιστρίας. Την βρύση κατασκεύασε κάτω από το σπίτι του το 1698 ένας εύπορος χριστιανός από την κωμόπολη του Καλάμου, κατά την επάνοδο των κάτοικων στην Αθήνα μετά την καταστροφή της από τον Μοροζίνι. Μέχρι και πριν από μερικά χρόνια υπήρχε στο σημείο μία βρύση, η οποία όμως δεν γνωρίζουμε αν αποτελούσε την αυθεντική.
Κρήνη του Κάτω Παζαριού (Μοναστηράκι)
Το Τζαμί Τσισδαράκη ή Τζισταράκη ή του Κάτω Παζαριού, που δεσπόζει σήμερα στην Πλατεία Μοναστηρακίου κτίστηκε το 1759 από τον ομώνυμο Αγά. Ο Αγάς Τσισδαράκης μετά την ολοκλήρωση του τζαμιού καθαιρέθηκε από τον Σουλτάνο επειδή γκρέμισε έναν κίονα του ναού του Ολυμπίου Διός για να τον χρησιμοποιήσει ως οικοδομικό υλικό στο τζαμί. Με τον τρόπο αυτό παραβίασε το φιρμάνι που απαγόρευε οποιαδήποτε παρέμβαση στα αρχαία μνημεία. Μάλιστα σύμφωνα με τον λαϊκό μύθο η παρέμβαση του στο αρχαίο μνημείο προκάλεσε πανούκλα στην πόλη, γιατί απελευθέρωσε συμφορές από τα βάθη της γης. Για να ξεπλύνει την ντροπή του, ο Τσισδαράκης έκανε δώρο στην πόλη μια βρύση. Ήταν η Κρήνη του Κάτω Παζαριού, που βρισκόταν επάνω στην σημερινή πλατεία, και είχε τέσσερις κρουνούς.
Βρύση Αγίου Φιλίππου (Μοναστηράκι)
Ο Αγίος Φιλίππος στο Μοναστηράκι είναι ένας ναός με ιδιαίτερη σημασία για την πόλη και μια από τις παλαιότερες βασιλικές της Αθήνας. Έξω από την εκκλησία υπήρχε μια βρύση με τέσσερις κίονες και πλούσιο διάκοσμο, που πιθανότατα τροφοδοτούνταν από το Αδριάνειο Υδραγωγείο. Η βρύση αποτελούσε σημείο συνάντησης αλλά και αντιπαράθεσης μεταξύ των πολιτών και των δημοτικών αρχόντων και πολλά είναι τα περιστατικά “ερίδων” που έχουν διασωθεί στις γραπτές πηγές. Παράλληλα η βρύση συνδεόταν με θρύλους και παραδόσεις για πνεύματα και δαιμόνια που αναστάτωναν την γειτονιά το βράδυ.
Βρύση Τάτση (Ψυρρή)
Στην σημερινή οδό Αισώπου στου Ψυρρή υπήρχε από την εποχή της Τουρκοκρατίας η βρύση του Τάτση που ανήκε στην ομώνυμη οικογένεια και εξυπηρετούσε τις ανάγκες των γύρω σπιτιών. Η βρύση αν και έχει πλέον εξαφανιστεί έδωσε το όνομα στον παρακείμενο δρόμο, την οδό Τάτση, γνωστή σήμερα ως “Τάκη”.
Βρύση του Αγά (Άγιος Παντελεήμονας)
Η Βρύση του Αγά βρισκόταν στη συμβολή των μετέπειτα οδών Αχαρνών και Πιπίνου, στη σημερινή Πλατεία Αγίου Παντελεήμονα. Ήταν μια σημαντική βρύση για την Αθηνά στις παρυφές της πόλης. Κάθε χρόνο στο σημείο αυτό οι δημογέροντες υποδέχονταν με απόδοση τιμών την νέα Οθωμανική διοίκηση. Εδώ υποδέχθηκαν και τον Οδυσσέα Ανδρούτσο το 1822, ερχόμενο να αναλάβει φρούραρχος στην Ακρόπολη. Η πύλη έχει απεικονιστεί σε πολλούς πίνακες και αναφέρεται από τους ξένους περιηγητές του 19ου αιώνα. Βέβαια, στην σημερινή εικόνα της πλατείας τίποτα δεν μαρτυρά την ύπαρξη της βρύσης, στο κέντρο μιας από τις πιο πυκνοκατοικημένες περιοχές της Αθήνας.
Βρύση Δεξαμενής (Κολωνάκι)
Στη σημερινή Πλατεία Δεξαμενής υπήρχε η δεξαμενή του Αδριάνειου Υδραγωγείου στην οποία έχουμε ήδη αναφερθεί. Στο κέντρο της πλατείας υπήρχε και μια βρύση για την κάλυψη των αναγκών της γύρω περιοχής. Ο συγγραφέας Κώστας Βάρναλης στα Φιλολογικά Απομνημονεύματα, αναφέρεται σε μια βρύση στη μέση που έτρεχε αδιάκοπα μέρα και νύχτα και “αχολογούσε φλύαρα και χαρούμενα σαν ένα πλήθος από πουλιά”. Ο Βάρναλης αποτελούσε μέρος της ομάδας των λογοτεχνών οι οποίοι σύχναζαν στα καφενεία που υπήρχαν στη δεξαμενή. Μέλη της ομάδας αποτελούσαν ο Σουρής, ο Παπαδιαμάντης, ο Βάρναλης, ο Κονδυλάκης και ο Καζαντζάκης.
Βρύση Πλατάνου (Κυψέλη)
Εκεί που στην Κυψέλη η οδός Αγίας Ζώνης συναντά την οδό Καλλιφρονά (απέναντι από το Άσυλο Ανιάτων) κάποτε υπήρχε η Βρύση του Πλατάνου. Βρισκόταν μέσα σε κτήμα που έφερε την ονομασία “Πλάτανος”, από τον πλάτανο που σώζεται μέχρι σήμερα στην πλατεία. Ο πλάτανος δε έχει ιστορία άνω των 250 ετών, θεωρείται προστατευόμενο είδος και ανήκει στην Κτηματική Εταιρεία του Δημοσίου. Το νερό προερχόταν από πηγή στο Γαλάτσι που έτρεχε ως ρυάκι κατά μήκος της οδού Καλλιφρονά.
Μέγα Βρύση (Κυψέλη)
Η σημερινή Φωκίωνος Νέγρη αποτελεί την καρδιά της Κυψέλης. Κατά τις δεκαετίες 1950 – 1970 δε είχε γνωρίσει ένδοξες στιγμές ως το επίκεντρο της νυχτερινής ζωής της πόλης. Όμως στις αρχές του 20ου αιώνα ήταν ρέμα με τρεχούμενα νερά. Εδώ υπήρχε η Μέγα Βρύση, που ήταν μια εντυπωσιακή πέτρινη βρύση με πολλούς κρουνούς ανάμεσα σε δύο πανύψηλες λεύκες.
Βρύσακας (Παγκράτι)
Στο Παγκράτι και συγκεκριμένα η περιοχή που βρίσκεται μεταξύ της οδού Φορμίωνος και το Χίλτον, παλαιότερα είχε το τοπωνύμιο “Βρυσάκι”. Το πιθανότερο είναι ότι ονομασία οφειλόταν στη βρύση γνωστή ως “Βρύσακας” που υπήρχε στη συμβολή των οδών Ιοφώντος και Φορμίωνος. Η ανάμνηση της βρύσης επιβιώνει ακόμη στην ονομασία της στάσης λεωφορείου που υπάρχει στο σημείο εδώ και που δεν είναι άλλη από “Βρυσάκη”.
Μια χαμένη κληρονομιά της Αθήνας
Βέβαια εκτός από τις βρύσες που έχουν αναφερθεί πιο πάνω υπάρχουν και άλλες που πλέον αποτελούν απλές αναφορές στις διάφορες πηγές. Η βρύση Λέκκα, στο κέντρο της πόλης, δεν υπάρχει πια αλλά έχει δώσει το όνομα της στον αντίστοιχο δρόμο. Επίσης αναφορά γίνεται για την βρύση του Καράσουι στον Άρειο Πάγο και μια βρύση στην Πλατεία Ηρώων στο κέντρο του Ψυρρή. Τέλος, στη θέση του σημερινού Πολεμικού Μουσείου βρισκόταν η Βρύση του Τζακουμάκου.
Οι βρύσες της παλιάς Αθήνας αποτελούν ένα σημαντικό κομμάτι της ιστορίας της πόλης. Χάριζαν ζωή στις γειτονιές της και αποτελούσαν σημεία αναφοράς για την κοινωνική και οικονομική ζωή. Άλλες υπήρχαν από την αρχαιότητα, και πολλές κατασκευάστηκαν στην περίοδο της Τουρκοκρατίας και μεταγενέστερα. Σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις οι παλιές βρύσες όχι μόνο υπάρχουν, αλλά λειτουργούν και έχουν πόσιμο νερό, συνεχίζοντας την παράδοση της άρρηκτης σχέσης μιας πόλης με το νερό. Στην Αθήνα είναι ένα κομμάτι της κληρονομιάς της που έχει πλέον χαθεί.
