Δέκα μοναδικά αρχαία ιερά στους δρόμους και τα πάρκα της Αθήνας που αξίζει να ανακαλύψετε.
Η Αθήνα είναι μια πόλη που κατοικείται αδιάλειπτα για χιλιάδες χρόνια. Μέσα στους δρόμους, τα πάρκα, τους λόφους, ακόμη και στα κτίρια της, τα ίχνη όλων των ιστορικών περιόδων είναι υπαρκτά. Άλλες φορές τα ίχνη είναι εμφανή και άλλοτε κρυμμένα. Ανάμεσα τους και εκτός των οργανωμένων αρχαιολογικών χώρων υπάρχει μια σειρά από αρχαία ιερά, που αν και ήταν σημαντικά στην εποχή τους, έχουν πλέον σχεδόν χαθεί ή ενσωματωθεί σε μεταγενέστερα κτίρια.
Στο άρθρο μας θα περιηγηθούμε στους δρόμους και τα πάρκα της πόλης για να ανακαλύψουμε δέκα από αυτά. Τα ιερά χρονολογούνται από την Γεωμετρική μέχρι την Ρωμαϊκή περίοδο. Σε όλα υπάρχουν κάποια εμφανή αρχιτεκτονικά στοιχεία, γεγονός που κάνει την επίσκεψη σ’ αυτά μια ενδιαφέρουσα εμπειρία.
Ιερό Νύμφης
Αν και χιλιάδες είναι οι επισκέπτες της περιοχής, λίγοι από αυτούς παρατηρούν την ύπαρξη του Ιερού της Νύμφης δίπλα στα σκαλιά που οδηγούν στο Ηρώδειο. Η Νύμφη ήταν προστάτιδα του γάμου και η λατρεία της σχετιζόταν με την Ήρα και την Άρτεμη. Κατά την ανασκαφή στον χώρο την δεκαετία του 1960, βρέθηκαν πολλά αγγεία. Τα αγγεία αυτά, τα χρησιμοποιούσαν οι νεόνυμφοι για να πάρουν νερό από την πηγή της Καλλιρρόης για το γαμήλιο λουτρό. Το τελετουργικό του γαμήλιου λουτρού είχε σαν σκοπό τον εξαγνισμό και την ευγονία.
Μετά την ολοκλήρωση του λουτρού οι νεόνυμφοι αφιέρωναν τα αγγεία στο ιερό, κατά την τελετή που ονομαζόταν “λουτροφορία”. Όσα από τα αγγεία αυτά βρέθηκαν κατά τις ανασκαφές, εκτίθενται σήμερα στο μουσείο της Ακρόπολης. Μια εντυπωσιακή πτυχή της σημασίας του ιερού είναι ότι μέχρι σήμερα αρκετά ζευγάρια ανεξαρτήτως θρησκείας, ανανεώνουν τους όρκους του γάμου τους αφήνοντας λουλούδια στο ιερό. (Διονυσίου Αρεοπαγίτου, Ηρώδειο)
Επτάθρονο
Ανεβαίνοντας προς την κορυφή του Λόφου Φιλοπάππου, ο επισκέπτης συναντά μια σειρά από εντυπωσιακούς θρόνους λαξευμένους επάνω στα βράχια. Πρόκειται για το Επτάθρονο, ένα μνημείο συνδεδεμένο με πολλούς θρύλους της αρχαίας Αθήνας. Οι μελετητές υποστηρίζουν ότι οι θρόνοι μαζί με την εξέδρα μπροστά τους αποτελούσαν ενδεχομένως κάποιο δικαστήριο ή χώρο για θρησκευτικές τελετουργίες. Κάποιοι πιστεύουν ότι συνδεόταν με τη λατρεία της μητέρας των Θεών, της Ρέας. Μάλιστα η άποψη αυτή ενισχύεται και από μια επιγραφή που βρέθηκε στους παραπλήσιους τάφους του Κίμωνα.
Την σύνδεση του Επτάθρονου με την λατρεία της Ρέας, ενισχύει η συσχέτιση του με την ιστορία του μάντη Μυτραγύρτη. Σύμφωνα με τον θρύλο, τον Μυτραγύρτη, οι Αθηναίοι το έριξαν σε τάφρο που υπήρχε στο σημείο, επειδή μυούσε γυναίκες στη μυστικιστική λατρεία της θεάς. Μετά τον θάνατό του όμως πανώλη χτύπησε την Αθήνα ως τιμωρία από την θεά. Για να εξιλεωθούν οι Αθηναίοι, αφού πήραν χρησμό από το μαντείο των Δελφών, έχτισαν το Επτάθρονο και κάλυψαν την τάφρο. Με τον τρόπο αυτό, επτά δικαστές θα έπαιρναν απόφαση αν κάποιος θα ριχνόταν στην τάφρο και η πιθανότητα να γίνει πλέον λάθος θα ήταν μικρότερη. (Λόφος Φιλοπάππου κοντά στο Θέατρο Δώρας Στράτου)
Ναός Αρτέμιδος Αγροτέρας
Στη γειτονιά του Μετς στην οδό Αρδηττού και πολύ κοντά στο Παναθηναϊκό Στάδιο, βρίσκονται τα ερείπια ενός από τα σημαντικότερα αρχαία Αθηναϊκά ιερά. O Ναός της Αρτέμιδος Αγροτέρας, που βρισκόταν εδώ, ήταν ιωνικού ρυθμού και χτίστηκε το 448 π.Χ., πιθανότατα από τον Καλλικράτη. Αναφέρεται από τον Πλάτωνα και τον Παυσανία, και σύμφωνα με τον Πλούταρχο αποτελούσε χώρο τέλεσης μυστηρίων. Το ιερό είχε επίσης άμεση σχέση με τη νίκη των Αθηναίων στη Μάχη του Μαραθώνα. Εδώ γίνονταν οι ετήσιες θυσίες και οι εορτασμοί προς τιμή της θεάς, εκπληρώνοντας τον όρκο των Αθηναίων να την ευχαριστήσουν για τη νίκη τους στο Μαραθώνα.
Σήμερα είναι ένας σηματοδοτημένος αρχαιολογικός χώρος ανάμεσα σε άλλα κτίρια αλλά δεν υπάρχουν εμφανή αρχιτεκτονικά στοιχεία. Ωστόσο, το μυστήριο και η ιερότητα του χώρου διατηρήθηκαν στη νεότερη παράδοση της πόλης. Οι Αθηναίοι παλαιότερα πίστευαν ότι τα μισογκρεμισμένα σπίτια πίσω από το ιερό σχετίζονταν με μια σειρά από υπερφυσικά φαινόμενα. Το πιο γνωστό από αυτά ήταν ο μύθος του “ίσκιου της γριάς”, ο οποίος εντελώς σιωπηλός και κρατώντας ένα αναμμένο κερί εμφανιζόταν κάθε φορά που κάτι κακό επρόκειτο να συμβεί στην πόλη. (Αρδηττού 24, Μετς)
Ιερό Πάνα
Στη συμβολή των οδών Αθανασίου Διάκου και Αρδηττού και σε χαμηλότερο επίπεδο από το δρόμο, βρίσκεται η εκκλησία της Αγίας Φωτεινής Ιλισσού. Κατεβαίνοντας προς την εκκλησία, θα δείτε στα δεξιά σας μια πινακίδα που δείχνει τη θέση του αρχαίου Ιερού του Πάνα. Η χρονολογία κατασκευής του ιερού δεν έχει προσδιοριστεί. Στην πραγματικότητα είναι ένας μεγάλος βράχος (που φράζει το πεζοδρόμιο στην οδό Αρδηττού) με δύο λαξευμένες πλευρές και μια μικρή φυσική σπηλιά στη βάση του.
Το ιερό αναγνωρίστηκε και εξερευνήθηκε για πρώτη φορά στα τέλη του 19ου αιώνα. Στις εγκοπές του βράχου πιθανότατα στηριζόταν κάποιο στέγαστρο. Οι ανασκαφές στο εσωτερικό του μικρού σπηλαίου έδειξαν ότι χρησιμοποιούνταν για ταφές. Το 1911 οι αρχαιολόγοι εντόπισαν σε μία από τις δύο στιλβωμένες κάθετες επιφάνειές του, μια ανάγλυφη παράσταση του Πάνα. Δυστυχώς, το ασυντήρητο ανάγλυφο που εκτίθεται στην αστική ρύπανση έχει σχεδόν εξαφανιστεί και είναι πολύ δύσκολο να το διακρίνει κανείς. (Συμβολή των οδών Αθανασίου Διάκου και Αρδηττού, Μετς)
Ναός Τύχης
Από τους επισκέπτες που φτάνουν στην κορυφή του λόφου του Αρδηττού, λίγοι γνωρίζουν την σημασία των διάσπαρτων αρχαίων ερειπίων που βρίσκονται εκεί. Ένα από τα μεγάλα έργα που πραγματοποίησε στην Αθήνα ο Ηρώδης ο Αττικός ήταν η επένδυση με μάρμαρο του Παναθηναϊκού Σταδίου. Μετά την αποπεράτωση αυτού του πολυδάπανου έργου περίπου στο 140 μ.Χ. ανήγειρε στη κορυφή του λόφου δίπλα στο στάδιο τον Ναό της Τύχης (της θεάς Fortuna των Ρωμαίων).
Ο ναός ήταν αρκετά μεγάλος καθώς η θέση του ήταν πανοραμική και ο Ηρώδης ήθελε να είναι ορατός από παντού. Είχε διαστάσεις περίπου 38 επί 28 μέτρα και για την ανοικοδόμησή του δημιουργήθηκε μεγάλο και πλατύ κρηπίδωμα. Στο ναό έφταναν οι επισκέπτες από μια εντυπωσιακή κλίμακα που ξεκινούσε από το μέσο των δυτικών κερκίδων του σταδίου. Η θέση του ναού και σήμερα είναι εντυπωσιακή, καθώς προσφέρει πανοραμική θέα όχι μόνο στο στάδιο αλλά και σε όλη την γύρω περιοχή. (Λόφος Αρδηττού, Μετς)
Πάνθεον
Στην πολυσύχναστη οδό Αδριανού στην Πλάκα και σ΄ένα απεριποίητο οικόπεδο βρίσκονται τα ερείπια ενός πολύ σημαντικού κτιρίου της εποχής του Αδριανού (περίπου 130 μ.Χ.). Πρόκειται για ένα μνημειώδες οικοδόμημα μήκους τουλάχιστον 85 μέτρων και πλάτους 40 μέτρων. Είχε τη μορφή μεγάλης τρίκλιτης βασιλικής με πρόδρομο. Σύμφωνα με την επικρατέστερη άποψη το οικοδόμημα ταυτίστηκε με το Πάνθεον. Πρόκειται για ένα ιερό που αναφέρεται από τον Παυσανία μεταξύ των έργων που πραγματοποίησε ο Αδριανός στη Αθήνα.
Κατά άλλους το κτίριο ταυτίζεται με το Πανελλήνιο, που αποτελούσε τον χώρο συνεδριάσεων των αντιπροσώπων των πόλεων-κρατών κατά την ίδια περίοδο. Το κτίριο κατασκευάστηκε επάνω σε προϋπάρχοντα κτίρια, ενω κατά την περίοδο του Ιουστινιανού έγινε προσθήκη ενός πύργου. Αν και δεν έχουμε πολλές πληροφορίες για την ακριβή εικόνα του, είναι βέβαιο ότι αποτελούσε ένα εντυπωσιακό κτίριο στο κέντρο της πόλης, ανάλογο των αντίστοιχων ιερών που οικοδομούσαν οι Ρωμαίοι στις πόλεις τους. (Αδριανού 78, Πλάκα)
Ιερό Ασκληπιού
Διασχίζοντας την πάντα πολύβουη Ευριπίδου είναι δύσκολο να παρατηρήσεις το μικρό εκκλησάκι του Αγίου Ιωάννη της Κολόνας. Ακόμη πιο δύσκολο είναι πίσω από τα ψηλά δέντρα της αυλής του να προσέξεις τον αρχαίο κίονα που προβάλει μέσα από την στέγη του. Η εκκλησία είναι αφιερωμένη στον άγιο Ιωάννη Πρόδρομο. Χτίστηκε τον 6 αιώνα μ.Χ. και το ιερό της διαμορφώθηκε γύρω από έναν αρχαίο κίονα κορινθιακού ρυθμού. Σύμφωνα με τους αρχαιολόγους ο κίονας ανήκε στο Ιερό του Ασκληπιού που υπήρχε στο σημείο μαζί με ένα μνημείο αφιερωμένο στο αρχαίο Αθηναίο ιατρό Τόξαρι. Ο Τόξαρις θεωρείτο θεραπευτής του πυρετού και βοήθησε τους Αθηναίους κατά τον λοιμό του 430 π.Χ..
Στην χριστιανική θρησκεία ο Άγιος Ιωάννης, όπως και ο Ασκληπιός είχε θεραπευτικές ικανότητες. Η συνέχιση αυτή της λατρείας είναι εμφανής στις μαρτυρίες των περιηγητών του 19ου αιώνα. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες αυτές, οι Αθηναίοι όταν νοσούσαν από ελονοσία κολλούσαν με κερί άσπρες και κόκκινες κορδέλες στην κολόνα οι οποίες αν λύνονταν σήμαινε πως ο Άγιος Ιωάννης θα τους θεράπευε. Σήμερα το εκκλησάκι είναι ανοιχτό για το κοινό και η μικρή του καταπράσινη αυλή αποτελεί μια μικρή όαση ηρεμίας από την βουή της πόλης. (Ευριπίδου 70, Αθήνα)
Ναός Αφροδίτης
Ο μικρός βυζαντινός ναός των Αγίων Πάντων στους Αμπελόκηπους είναι ένα αρχιτεκτονικό στολίδι ανάμεσα στις πολυκατοικίες της περιοχής. Η κατασκευή του τοποθετείται τον 11ο αιώνα μ.Χ., ενώ κατά τον επόμενο αιώνα γύρω του αναπτύχθηκε η Μονή των Ομολογητών. Η εκκλησία χτίστηκε επάνω στη θέση του αρχαίου Ναού της Αφροδίτης. Το άγαλμα του ναού ήταν έργο του Αλκαμένη, μαθητή του Φειδία και κατά την παράδοση φιλοτεχνήθηκε με την εποπτεία του δασκάλου του. Στην αρχαιότητα η περιοχή είχε την ονομασία “Κήποι” και στο χώρο του ναού υπήρχε η ιερή πηγή της θεάς. Αρκετά αρχιτεκτονικά μέλη του αρχαίου ναού, βρέθηκαν σε συστηματικές ανασκαφές, που διενεργήθηκαν από το 1922 ως το 1964.
Από τις ανασκαφές το σημαντικότερο εύρημα αποτελεί ένας μονολιθικός βωμός, που σώζεται αριστερά της κεντρικής εισόδου του σημερινού ναού. Στο βωμό οι Αθηναίοι τοποθετούσαν δώρα προς τη θεά, κατά την εορτή των Αρρηφορίων. Στην εορτή αυτή, δύο κορίτσια, ξεκινούσαν από τον Παρθενώνα με δώρα της Αθηνάς και τα έφερναν στην πηγή της Αφροδίτης στους Κήπους. Από εκεί έπαιρναν άλλα δώρα και επέστρεφαν στην Ακρόπολη. Με τη συμβολική αυτή πράξη συνέδεαν τις θεότητες της αγάπης και της σοφίας. Σύμφωνα, με τις μαρτυρίες ξένων περιηγητών κατά τον 19ο αιώνα παρά το γεγονός ότι ο ναός βρισκόταν σε ερειπιώδη κατάσταση τελούνταν στο χώρο υπαίθριες Θείες Λειτουργίες. Το 1957 αποφασίστηκε η αναστήλωση του ναού υπό την εποπτεία του αρχαιολόγου Αναστασίου Ορλάνδου. Ο ναός σήμερα λειτουργεί κανονικά και αποτελεί ένα μνημείο μοναδικής ιστορικής αξίας για την Αθήνα. (Τσόχα 39, Αμπελόκηποι)
Ιερό Δήμητρας, Αθηνάς και Ποσειδώνα
Επί της Ιεράς Οδού και πολύ κοντά τον σταθμό του μετρό του Ελαιώνα, υπάρχει ένα υπόστεγο που προστατεύει αρχαία κτίσματα. Τα αρχαία οικοδομήματα ήρθαν στο φως κατά τις εργασίες επέκτασης της γραμμής του μετρό. Το σημείο έχει ονομαστεί Φρέαρ του Προφήτη Δανιήλ και αποτελούσε τμήμα της αρχαίας Ιεράς Οδού. Η ανακάλυψη στη θέση αντικειμένων που σχετίζονται με τη λατρεία της Δήμητρας οδήγησε τους αρχαιολόγους στην πεποίθηση ότι ο χώρος ήταν αποθήκη του Ιερού της Δήμητρας, της Αθηνάς και του Ποσειδώνα. Το ιερό, που υπήρχε στην περιοχή, αποτελούσε στάση των προσκυνητών κατά την επιστροφή τους από την Ελευσίνα, μετά την τέλεση των Ελευσινίων Μυστηρίων.
Σχεδόν απέναντι από το Φρέαρ του Προφήτη Δανιήλ, βρίσκουμε το παρεκκλήσι του Αγίου Σάββα Αγιασμένου. Σύμφωνα με την παράδοση, η εκκλησία χτίστηκε τον 9ο αιώνα μ.Χ. από τη Βυζαντινή αυτοκράτειρα Θεοδοσία στην θέση αρχαίου ναού, πιθανώς του ιερού της Δήμητρας, της Αθηνάς και του Ποσειδώνα. Διάφορα αρχαία στοιχεία έχουν χρησιμοποιηθεί για την κατασκευή του παρεκκλησίου και διακρίνονται ενσωματωμένα στους τοίχους του. Το παρεκκλήσι είναι επίσης το μόνο σωζόμενο κτίριο της ομώνυμης συνοικίας του Αγίου Σάββα, που καταστράφηκε το 1934 από τις πλημμύρες του γειτονικού ποταμού Κηφισού. (Ιερά Οδός 134, Ελαιώνας)
Ιερά Οικία
Μέσα στο πάρκο της Ακαδημίας Πλάτωνος στον Κολωνό, βρίσκεται προφυλαγμένο με στέγαστρο και περίφραξη ένα κτίσμα που εκ πρώτης όψεως δεν μοιάζει σημαντικό. Πρόκειται για την Ιερά Οικία, ένα από τα μικρότερα αλλά εξαιρετικά ενδιαφέροντα μνημεία του αρχαίου Κολωνού. Είναι κτίριο των Γεωμετρικών χρόνων (περίπου 700 π.Χ.) με διαστάσεις περίπου 15 επί 14 μέτρα. Το κτίριο είχε επτά δωμάτια και ήταν χτισμένο με άψητες πλίνθους και ποτάμιους λίθους, υλικά συνηθισμένα σε κτίρια εκείνης της εποχής. Σύμφωνα με τα ευρήματα των ανασκαφών, ο χώρος είχε έντονη λατρευτική χρήση, καθώς βρέθηκαν κατάλοιπα θυσιών, βωμοί και ίχνη λατρείας διαφόρων θεοτήτων όπως του Έρωτα, του Διός και του Ηφαίστου.
Σύμφωνα με την άποψη κάποιων αρχαιολόγων ίσως να ήταν ιερό που συνδέεται με την λατρεία του ήρωα Ακάδημου. Δυστυχώς το μνημείο υπέστη σημαντικές φθορές, ιδίως μετά από πλημμύρα το 1961, που κατέστρεψε μεγάλο μέρος του. Κάποια από τα ευρήματα των ανασκαφών στο κτίριο φυλάσσονται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Είναι αναμφίβολα ένα πολύ σημαντικό ιερό της Γεωμετρικής περιόδου για την ευρύτερη περιοχή της Αθήνας. (Πάρκο Ακαδημίας Πλάτωνος, Κολωνός)
Μια αφορμή για βόλτα στην Αθήνα
Ανάμεσα στις πολλές ευχάριστες εκπλήξεις που κρύβει η Αθήνα, βρίσκονται και οι ιστορίες των ξεχασμένων αρχαίων ιερών της. Μια αναζήτηση στους δρόμους και στα πάρκα της πόλης των δέκα πιο πάνω ιερών, μπορεί να αποτελέσει μια αφορμή για μια βόλτα στην πόλη με φρέσκο βλέμμα και έναν αέρα ανακάλυψης. Ίσως η βόλτα αυτή να σας αποκαλύψει ομορφιές της πόλης που μέχρι τώρα αγνοούσατε.
